1. Диний түшүнүк боюнча: жөнөкөй кишилерге көрүнбөгөн ар кандай жин-шайтанды, арбакты көрө билген же бир нерселер жөнүндө алдын ала айта алган, олуялыгы бар. Бул «көзү ачык» атанган кара жиндүү бакшыны нөкөрлөр не дейт, эми не түрлүү сыр көрсөтөр экен дешип, үрөйлөрү учуп карашты (Касымбеков). Мазардын ээлери көзү ачык бакшыларга көрүнөт (Токомбаев). Менин таятам көзү ачык киши болуптур (Сыдыкбеков). Келинимдин көзү ачык, айтканын жаземдебейт (Бейшеналиев). 2. Көптү билип, көптү көргөн, ар нерседен кабардар, сабаттуу, билимдүү, даанышман. – Сени да элиң окуган, көзү ачык азаматым дейт го! (Укаев). Мындай дилгир берилген көзү ачыктар болбосо байыркынын мурасы укум-тукумуна жетеби (Бейшеналиев). Сен көзү ачык даанышмансың, Асаке (Борбуев). «Кум бириксе таш болот, кул бириксе баш болот» – дечү экен көзү ачык бабаларыбыз (Токомбаев).
к.
КӨЗҮ АЧЫК ӨТҮҮ
Тиричиликтин айласынан жер кезип жүрүп, ошол бойдон көзү ачык кеткен эмес, ал жарыктык (Үмөталиев). Кантип эле көз ачык бойдон кетейин (Сыдыкбеков) Ошентип, эти кабылдап, кайран сулуу көзү ачык кетти (Баялинов).
1. Эч жакшылык же жыргалчылык көрбөй, тилеген тилегине, максатына жетпей жүрүп өтүп кетүү. Көрүнгөн байга кул болуп, көзү ачык өтүп кетемби (Осмонкул). Ал кыйын күндөрдү көрүп, бу дүйнөдөн тек гана көзү ачык бойдон өткөн экен (Жигитов). 2. Өтө жаш кезинде, жаштайынан кайтыш болуу, өлүү. Олда, көзү ачык өткөн карыптарым ай! (Сыдыкбеков). О, көзү ачык өткөн чымчыктарым... Татынакай периштелерим (Сыдыкбеков). Олда кагылайын, Алтынай ай, тал чыбыктай буралып турган кезинде көзү ачык өттү (Жантөшев).
1. Эч жакшылык же жыргалчылык көрбөй, тилеген тилегине, максатына жетпей жүрүп каза болуу. Көрүнгөн байга кул болуп, көзү ачык өтүп кетемби (Осмонкул). Ал кыйын күндөрдү көрүп, бу дүйнөдөн тек гана көзү ачык бойдон өткөн экен (Жигитов). Дөшүң калды темирден, Көзү ачык өттүң өмүрдөн (Тоголок Молдо). 2. Өтө жаш кезинде, жаштайынан кайтыш болуу, өлүү. Олда, көзү ачык өткөн карыптарым ай! (Сыдыкбеков). О, көзү ачык өткөн чымчыктарым... Татынакай периштелерим (Сыдыкбеков). Олда кагылайын, Алтынай ай, тал чыбыктай буралып турган кезинде көзү ачык өттү (Жантөшев). В.: Көзү ачык кетүү. Тиричиликтин айласынан жер кезип жүрүп, ошол бойдон көзү ачык кеткен эмес, ал жарыктык (Үмөталиев). Кантип эле көз ачык бойдон кетейин (Сыдыкбеков) Ошентип, эти кабылдап, кайран сулуу көзү ачык кетти (Баялинов). Көзү ачылбай кетүү. Атадан калган белек көзү ачылбай кетпеди беле? (Сыдыкбеков).