Киргизско-русский словарь Юдахина
басмайыл катаур
(подпруга, идущая через седло);
кош басмайыл чуйск. двойной катаур;
басмайыл өткөзөр отверстие в потнике, через которое проходит катаур;
ишинин басмайылы чечилип калган у него дело разладилось.

Т. Абдиев. "Сөз башат". Этимологические этюды
Тажик тилинде айыл сөзү «басмайыл» дегенди билдирет. Ал эми кыргыз тилинде басма кээде «басмайыл» маанисинде колдонулат. Ошентип, бирдей маанидеги эки сөз биригип, ошол эле маанини билдирип калган (Сейдакматов 1988:48). Айыл сөзүнүн кыргыз тилинде дагы бир мааниси бар: «айыл II кольцо катаура» (Юдахин 1965:36). Кыргыз тилинин түштүк диалектисинде артайыл диалектизми бар: «артайыл южн. то же, что басмайыл (ср. айыл II); жип артайыл тканая подпруга; кайыш артайыл ременная подпруга. (Юдахин 1965:70).

Толковый словарь кыргызского ремесленничества (Кыргыздын кол өнөрчүлүгү) А. Акматалиева
(тартма) — «Манастан калган басмайыл, Ак быштандап тарттырып» («Манас»). Бул — кайык жана өрмө аркылуу бүткөрүлгөн ат жабдыктарынын бир бөлүгү. Унаага токулган ээр-токумду бекитүү үчүн белинен тартууда колдонулат. Анын бир учунда жазы темир тегерек (260°) 1-огоосу болот. Ал ээр-токумга экинчи тарабындагы ошондой тогоосуна кайыштан тилинип улаштырылган ичке боо аркылуу курчаланат.
      Басмайылдын «ээр бастыргычы» кайыштан болот да, калган тарабы бүтүн эки метрден ашпаган «беш кашка», «жети кашка», «суйсалма» өрүмү бир кош өрмө кайыштан жасалат.
      Көрпөчөгө басмайылдын канжыгадай эки тал кайышы «ак быштан» курчалат. Басмайыл боору өрүмдөрдөн турат. Болжолдо 74—78 смдей өлчөнөт да, ал кош өрүмдөрдүн жазылыгы 1—1,5 смге барабар. Көрпөчө бастыргычтын жазылыгы 1,5 смдей болушу зарыл. Айрым жерлерде солоңдорду «куюшкандын салпынчагы» дейт.
      Кайыш түймөлөрү аркылуу бүткөн басмайыл да болот. Аны беш жерден түйүп чыгарат. Ошондуктан, «беш кумпа» деп атайт. Зергерлер басмайылдын күмүш жалатылган тогоосуна «айчык», «из», «толкун сызык» сыяктуу көркөмдүктөр келтирип, түрлөнтүп жиберет. Кадимки темир тогоого күмүш зым тартып жалатып, өзүнчө кооздук жараткан усталар да болгон. Тогоонун бекиткен башына басмайылдын кайышына төрт чарчы элидей жерине да күмүш чабуу салты бар (күмүш чабуу — темирге жалатылган күмүштү кайыш жыгач, мүйүз өңдүүлөргө кадоо). Ал урулган шөкөттөрдүн ортосунда да тегерекчелеп, анын ичи «чымын канаттанып», «жылдызчаланып» өзүнөн-өзү эле кереметтенип тургандай сезилет.
      Басмайылдын тогоосу үчүн калыңдыгы 2,5 мм жезди же колону керектейт. Тогоонун туурасы алты смге барабар. Аны зергерлер кооздоодо жарым айлана формасындагы темиринин четтерин жон-жон келтирип, ич жагынан оюм-чийим түшүрүшөт. Мындай окшоштуктар кайыш кире турган жеринде да болот. Мында темир бетин тешип коюу, ачык коюу, көзөп коюу, чегелеп (мыктап) коюу өңдүү чапкылоо жолдору аркылуу басмайылдын тогоосу көркүнө чыгат. Андай кооздук кайышта да чабылат.
      Басмайыл — негизинен «жээк», «беш кашка» жана «жети кашка» өрүмдөрүнөн турат. Аны өзгөртүп 13 тал (тилим) аркылуу эки четин «суйсал өрүм» кылып, ортосуна «жээк өрүмдү» берүүгө болот. Мунун ортосу дагы «кош өрүм», эки тарабына (жээги) «жылаан боор өрүмү» түшөт. Демек, бул — татаал өрүм. Ал «майда өрүмдөр» деп аталат. Басмайылдын кошундуларын өрүүдө өзүнчө түйүн чыгарылат. Жүгөндү, көмөлдүрүктү, куюшканды өрүүдө мындай ыкма тогоону көк менен бекитүүгө караганда сыйда көрүнөт. «Калмак өрүмгө» 12 тал алсак, анда да эки чети «жээк өрүмү», ортосу «суйсалма өрүмгө» өтөт.

Толковый словарь кыргызского языка. 2015
Токулган ээр-токумдун үстүнөн бастыра алып унаанын боорунан өйдө тартылып байлануучу кайыш, тасма. Алым тору жоргону сарайдын алдынан чыгарып, басмайылын чыңдады (Жантөшев). Аттардын басмайылдары бошотулуп, отко коюлган (Абдукаримов).

Краткий этимологический словарь кыргызского языка
Айыл сөзүнүн өзү эле тажик тилинде «басмайыл» маанисинде колдонулат (ТадРС, 20). Кыргыз тилинин өзүндө да басма сөзү «басмайыл» маанисинде кээде айтылат. Демек, бирдей маанидеги эки сөз биригип, кайра эле ошондой маани билдирип калган. Бул сөз кыргыз тилине монгол тилинен кабыл алынган. Монголчо барих этиши «карма, тут» деген маани берет. Ага -мта мүчөсү жалганып, барымта сө-зү келип чыккан. Монгол тилинде ал сөз «факт, негиз, далил» деген маани берет. Кыргыз тилинде барымта сөзү андан бир аз өзгөчөлөнгөн мааниде кабыл алынган.