атан I холощёный верблюд, верблюд-мерин; атан төө мас болсо, тайлак менен дос болот погов. когда верблюд опьянеет (развеселится), он с верблюжонком сдружится; связался чёрт с младенцем; сары атан см.саратан II. атан- II то же, чтоатал-; Курманбек атым атанган курусун менин даңазам фольк. не зовись я именем Курманбек, ни к чему моя слава (если...).
Iзат. Бычылган төө. Атан өлсө, тайлак бар, кому жерде калган жок (макал).
АТАНIIэтиш. Аталуу, атка конуу; аты чыгуу, белгилүү болуу. Бала баатыр атанды («Курманбек»). Атанган балбан.
АТАН — эпизоддук кейипкер, Орго кандын балбаны. Манастын Орго кан менен болгон согушунда майдан талаасына жетпей Көйүш аярдан каза табат (Сагымбай Орозбаков, 2. 84).
Бычылган эркек төө түрк жана монгол тилдеринде атан делет. Э. В. Севортян бул сөз ат+ан деген бөлүктөрдөн туруп, ат этиши азыр колдонулбаган менен, байыркы кезде быч деген маани берген деген пикирди айтат. Мына ушул эле этиштен ат деген жылкыга карата айтыла турган сөз да келип чыккан деп карайт (Севортян, 1974, 202). Бул боюнча атан сөзү «бычылган» маанисиндеги сөз болуп чыгат.
А. М. Щербак атан сөзү ат сөзү менен байланыштуу болуу керек деген болжолду айтат (Щербак, 1961а, 104). Бул болжолго толугу менен кошулууга болот. Анткени ургаачы төөнү билдире турган инген сөзү инек деген сөзгө -ан мүчөсү кошулуудан келип чыкканы даана көрүнөт. Демек, атан деген сөз да ат деген сөзгө -ан мүчөсү кошулуудан келип чыккан. Ал мүчө кошулуу менен формасындагы айырмачылыкка жараша төөнүн бычылганын билдирип, жылкынын бычылганын туюнткан ат деген сөздөн обочолонуп кеткен.
Бычылган, жүк жүктөөгө ж. б. жумуштарды аткарууга ылайыкталган төө. Жети атан комдотуп. («Семетей» С. К.). Карга бий атына минип, небересин алдына салып, атандын буйласын өзү жетеледи (Осмоналиев). Атан төө мас болсо, тайлак төө менен дос болот (макал). Жүктөөрүңө болсун деп, Комдолуу атан төө келди («Эл адабияты»).
Атагы чыккан, атыккан, элге белгилүү болгон. Атанган кумарчылардын колуна түшүп калба («Ала-Тоо»). Атанган мергендин бири эле го («Чалкан»). Калп менен чынды жоруган, Атангандан болбогун (Барпы).
годный, посильный для верблюда (см.атан I); алып чыкты бир куржун, атандык эмес, бил куржун фольк. вынес он курджун, не для верблюда курджун, для слона курджун.
образец беспримерной щедрости (по имени легендарного казахского богача, отличавшегося беспримерной щедростью); марттыгы Атантайдай он щедр как Атантай.
Өкүнгөндү, кейигенди билдирүү маанисинде айтылат. Атаны арман карылык, Алтымыш жашап карыдык (Токтогул). Атаны арман ай, Азабы аз эмес ар иштин Ар кандай (Осмонкул).
Өкүнгөндү, кейигенди билдирүү маанисинде айтылат. Атаны арман карылык, Алтымыш жашап карыдык (Токтогул). Атаны арман ай, Азабы аз эмес ар иштин Ар кандай (Осмонкул). В.: Атаны кокуй. Атаны кокуй жашчылык.
Диний түшүнүк боюнча: «ата-бабанын арбагы өзү талдап, калыстыгын айтсын, өзү күнөө койсун» деген мааниде. Чоңуң эмес, балаң союл көтөрбөсөң, атанын арбагына коем! («Ала-Тоо»).
Атаны сөзгө калтырбай турган, колунан иш келген, намыска жараган, өнөрлүү, өтүмдүү жигит. Атанын баласы экенсиң, Баке, сага миң мертебе ыракмат (Байтемиров).
Атасын сөзгө калтырбай турган, намыска жараган, өнөрлүү, өтүмдүү жигит. Атанын баласы экенсиң, Баке, сага миң мертебе ыракмат (Байтемиров). В.: Атанын уулу. О-о, бул атанын уулу тура!