1. развилина; раздвоенный; ача туяк см.туяк 1; 2. южн. промежуток между ягодицами, между верхней внутренией частью ног человека; 3. (точнее кызыл ача) карт. червы; ачанын тузу туз черв; тилегибиз бир болсо да, тагдырыбыз ача чечилди желания наши были одни и те же, но судьба наша решилась по-разному; эки ача ой бар существует два различных мнения; эки ача сүйлөбөгөн убадага бек турган стих. он надвое не говорил, обещаний держался крепко; сөзүнүн аягы беш ача, түшүнбөдүм конец его речи противоречивый, я не понял.
Iзат. Картанын төрт түрүнүн жүрөк формасындагы бир түрү. Ачанын тузу. АЧАIIсын. Учу экиге айрылган; экиге ажыраган. Ача бакан. Ача жол. ♦ Ачатуяк — туягы экиге ажырап турган сүт эмүүчү жаныбарлар. Экиача — 1) экиге айрылган; 2) эки түрдүү, бир беткей эмес, эки анжы. Ал эки ача сүйлөбөгөн.. жигит болгон (Бөкөнбаев). Ой эки ача болуп турат.
Бүтүн бир нерсенин эки же андан көп айрыкка бөлүнүшү. Оштон батышты карай кеткен даңгыр жол шаардын четине барганда эки ача болуп бөлүнөт (Абдукаримов). Үч ача бутак.
Iсын. Экиге айрылган, эки ача болгон. Ачакей таштын түбүндө Арчатору көрүнөт («Эр Табылды»).
АЧАКЕЙII: ачакей-жумакей — чүкө өкчөп, манжаларды жуумп, кайра ачып ойноочу оюн.
(ср. ачтык, ачкалык) голод (как массовое бедствие); ачарчылыкта туулган баланын эки көзү ашта погов. ребёнок, родившийся в голод, жадно смотрит на пищу (букв. оба его глаза на пище).
Тамак жетишпегендик, тамак-аш тартыш болуп, элдин карды тойбогон оор абал, кыйынчылык. Быйылкы ачарчылык томаяктарды биротоло томсортту (Абдукаримов). Ачарчылыктын залдарынан элди келте оорусу каптай баштады (Элебаев).
Азыркы кыргыз тилинде ачарчылык, аччылык, ачкалык деген сөздөр бирдей мааниде колдонула берет. Алтай тилинде алардын маанисин ачана сөзү туюнтат. Кыргыз тилинде бул сөздөрдүн антоними болуп токчулук сөзү колдонулат, тоёрчулук, токтук формалары айтылбайт же синонимдеш маани бере албайт. Ушуларга караганда ачарчылык сөзү ач+ар+чалак бөлүктөрүнөн турат. Анын ач уңгусу «ачка» маанисин берет, атоочтуктун -ар мүчөсү -чылык мүчөсү менен бирге жалганып, ачарчылык сөзү жасалган. Башка сөздөрдө бул мүчөлөр биригип айтылып, жаңы сөз жасашы учурабайт.
АЧА-ТАШ — топоним. Кыргыздар Ала-Тоону калмак кандыктарынан бошоткондо: Анжым калмак элин А.-Т-тын белинен багындырып, олжо алышканы айтылат (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 576-инв., 511-б.).