кыл
Толковый словарь кыргызского языка (1969)I зат. 1. Жалдын, куйруктун ж. б. жоонураак келген айрым талы жана алардын жалпы аты. Кыл чайнап, балбан Тиштээк кайраттанган (Маликов). Кыл аркан. Кыл чылбыр.
♦ Кыл жуугуч — кылдан тоголоктоштуруп жасалган казан жуугуч. [Күлүкан] жерде жаткан кыл жуугучту керегенин башына кыстарды (Жантөшев). Кыл курт — жип сыяктуу жумуру узун курт. Кара кылды как жарган (бөлгөн) — адил, калыс, бардык нерсеге тең караган. [Сатаров] кара кылды как жарган калыс адам (Байтемиров). Ичине кара кыл айланбаган — ичи тар, көрө албаган. Кылдан кыйкым табуу — болбогон жерден эле күнөөлөө, жок жерден шылтоо таап урушуу, жок жерден кемчилик табуу. Кыл жылдырбоо — зыкымдык, сараңдык кылуу, колунан эч нерсе чыгарбоо. Кыл торко — жүндөн токулган жакшы сапаттагы кездеме. Кыл торко юбка, ак жибектен кофта (Сыдыкбеков). Кыл кыркпоо — эч нерсе жебөө, тамактанбоо, наар албоо. Ала кылды аттабоо — ак, таза жүрүү, арамдык кылбоо. Кыл жукпоо — таза кармоо. Тасторконуна кыл жукпайт, идиштери жеткиле (Сыдыкбеков). Кыл үстүндө — өтө оор, кыйын абалда, кейиштүү . Арасынан кыл өтпөйт — өтө ысык, өтө ынак, ажырагыс дос. Кыл тамак к. тамак II. Кылың кыйшайбайт — эч нерсе болбойсуң, эч зыянга учурабайсың деген мааниде.
КЫЛ II бөл. Эң, өңчөй. Биздин заман учкул заман — Замандардын кыл алды (Бөкөнбаев). Кырк жигитин карачы, Кыл баатырдан кураган («Курманбек»).
♦ Ар кыл — ар түрдүү, ар кандай. Ар башка ар адамда ар кыл кыял (Осмонов). Аалы Токомбаевдин жазуучулук өнөрү ар кыл («Жаш ленинчи»). Бир кыл — бир түрдүү, бир катар; бирдей, текши, тегиз.
КЫЛ III этиш. Бир нерсени иштөө, жасоо. Кылганың киши үчүн болсо, үйрөнгөнүң өзүң үчүн (макал). Эгин айдап мал багып, Эмгек кылчу жай келди (Осмонкул).
- 2. Жалпы эле жүн; териден түшкөн жүн. Кийим илгичтеги макентошунун суусун силкип, кыл-сылын тазалап кайрадан илип койдум (Каимов). Султаның Табыл унчукпайт, оң колун карап ыргытып, Бир тутам буурул кыл таштайт («Эр Табылды»).
- 3. Музыкалык инструментте (комуз, балалайка ж. б.) тагылуучу ичегиден, сымдан жасалган жипче. Үч буроо, жалгыз тээк, үч кыл комуз (Осмонов). Асан карыя комузунун.. кылын саал чыңап,.. тээгин.. жогору жылдырып койду (Аалы).
♦ Кыл жуугуч — кылдан тоголоктоштуруп жасалган казан жуугуч. [Күлүкан] жерде жаткан кыл жуугучту керегенин башына кыстарды (Жантөшев). Кыл курт — жип сыяктуу жумуру узун курт. Кара кылды как жарган (бөлгөн) — адил, калыс, бардык нерсеге тең караган. [Сатаров] кара кылды как жарган калыс адам (Байтемиров). Ичине кара кыл айланбаган — ичи тар, көрө албаган. Кылдан кыйкым табуу — болбогон жерден эле күнөөлөө, жок жерден шылтоо таап урушуу, жок жерден кемчилик табуу. Кыл жылдырбоо — зыкымдык, сараңдык кылуу, колунан эч нерсе чыгарбоо. Кыл торко — жүндөн токулган жакшы сапаттагы кездеме. Кыл торко юбка, ак жибектен кофта (Сыдыкбеков). Кыл кыркпоо — эч нерсе жебөө, тамактанбоо, наар албоо. Ала кылды аттабоо — ак, таза жүрүү, арамдык кылбоо. Кыл жукпоо — таза кармоо. Тасторконуна кыл жукпайт, идиштери жеткиле (Сыдыкбеков). Кыл үстүндө — өтө оор, кыйын абалда, кейиштүү . Арасынан кыл өтпөйт — өтө ысык, өтө ынак, ажырагыс дос. Кыл тамак к. тамак II. Кылың кыйшайбайт — эч нерсе болбойсуң, эч зыянга учурабайсың деген мааниде.
КЫЛ II бөл. Эң, өңчөй. Биздин заман учкул заман — Замандардын кыл алды (Бөкөнбаев). Кырк жигитин карачы, Кыл баатырдан кураган («Курманбек»).
♦ Ар кыл — ар түрдүү, ар кандай. Ар башка ар адамда ар кыл кыял (Осмонов). Аалы Токомбаевдин жазуучулук өнөрү ар кыл («Жаш ленинчи»). Бир кыл — бир түрдүү, бир катар; бирдей, текши, тегиз.
КЫЛ III этиш. Бир нерсени иштөө, жасоо. Кылганың киши үчүн болсо, үйрөнгөнүң өзүң үчүн (макал). Эгин айдап мал багып, Эмгек кылчу жай келди (Осмонкул).