1. поверхность; верхний слой; почва; жердин кыртышы 1) земная кора; 2) почва; жер кыртышын изилдөө почвоведение; теринин кыртышы эпидерма; кыртыш байлаган жер земля с плодоносным слоем; кара кыртыш карагай старая (букв. с чёрной корой) ель; 2. сев. доска вдоль края крыши; мении кыртышым сүйгөн жок я отнёсся недружелюбно; мен барсам, анын кыртышы сүйгөн жок я пошёл к нему, но он принял меня холодно; кыртышы жука 1) (о животном) с тонким слоем жира, тощий; 2) (о человеке) бедный; кыртышы өтө эле жукарып калган он очень захирел, обеднел; адамдын баарын кыртышынан баалайт всех людей он оценивает по их внешности.
1. Жер катмарындагы тоо тектердин жалпы аты. Кыртыш экиге бөлүнөт: аска-таштуу кыртыш, борпоң кыртыш. 2. Үстүңкү катмар. Жердин кыртышы небак тоборсуп, көк жалбырак чыга баштады (Сыдыкбеков). Кабырганын кыртышы.
Сүрөтчүгө керек болгон түстүк жана өзгөчөлүк касиеттерди бир нерсенин үстүндө сактап калуу максатында атайын даярдалган негиз. Кыртыш клейлик, майлуу жана эмульсиялык болуп бөлүнөт. Сүрөт тартардын алдында тактанын үстүнө сүртүлүүчү ачык түстөгү боёк да кыртыш деп аталат.
Жер бетине чукул жаткан катмардагы туруктуу суулар. Кыртыш суулары, негизинен, жаан-чачын, жер бетиндеги агын суу, көл жана башкалардын суусу топурак катмарларынан өтүп барып топтолушунан пайда болот.
1. снимать верхний слой, задевать поверхность (не проникая внутрь); тери кыртышта- захватить (ножом) верхний слой кожи (при очищении её от жира); чочко жер кыртыштайт свинья рылом роет землю; 2. ирон. (о пьяном) пахать землю носом.
возвр. откыртышта- покрыться верхним слоем (напр. о вытоптанном месте - вновь покрыться травой); былтыркы желенин орду, кыртыштанып, көгөрөйүн дептир место, где в прошлом году стояли жеребята и телята, начинает покрываться зеленью.
КЫРТЫШТЫ БОНИТИРОВКАЛОО (лат. bonitas – зыянсыз) – жер кыртыштарын изилдөөнүн негизиндеги жер жайыттарынын сапатынын салыштырмалуу (балл менен) мүнөздөмөсү; жерге экономикалык жактан баа берүү, кадастрын жүргүзүү, мелиорация ж. б. үчүн зарыл. Жердин сапаттык абалын аныктайт жана кыртыштын түшүмдүүлүгүн арттыруу боюнча чараларды иштеп чыгууда, жер участогунун наркын (ченемдик наркын) аныктоодо негиз катары кызмат кылат.
Сүйбөө, анча жактыра бербөө. Асанкулдун көңүлү тырчый кыртышын сала коомайланды («Ала-Тоо»). В.: Кыртышы каалабоо. Кырс мүнөзүм кармаган мен бул терс аяк пенде менен сүйлөшүүнү кыртышым каалабай турду («Кыргызстан маданияты»). Кыртышы сүйбөө. Абил бий ачык эле кыртышы сүйбөй тыржыйып калды (Касымбеков). Ордого жакын киши деп, мурда эле кыртышы сүйбөгөн Бекназар паңсатты жек көрүп калган болучу (Касымбеков). Кайра кайтканда көңүлсүз, кыңырыла сүйбөй, шылкыйып келе жаттык (Жусупов). Сыртын салуу. Сен мага эмне сыртыңды салып калгансың.
к. КЫРТЫШЫН САЛУУ
Абил бий ачык эле кыртышы сүйбөй тыржыйып калды (Касымбеков). Ордого жакын киши деп, мурда эле кыртышы сүйбөгөн Бекназар паңсатты жек көрүп калган болучу (Касымбеков). Кайра кайтканда көңүлсүз, кыңырыла сүйбөй, шылкыйып келе жаттык (Жусупов).