1. ряд, строй; жерге тарт- строиться в ряд (напр. о войске); Желкайып өзуң бар элең, жети сан кошуун жергеңде фольк. ты, Джелькайып, сам был в рядах семидесятитысячного войска своего; Жерге-Тал геогр. Джерге-Тал (букв. ряд вётел, верб); 2. (или айыл-жерге или жээк-жерге или жерге-жээк) население нескольких родственных аулов, родичи, близкие; своя компания; свой народ; жээк-жергем бар, жалгыз жүргөн жан эмесмин у меня есть родня и близкие, я не одинок; аскерди арбын баштапсыз, жетим, тул катын, жергеңди каран таштапсыз фольк. вы повели большое войско, сирот, вдов и родичей своих оставили вы беспризорными; жети күн тартты толгоону, жергеси чарчап болгону фольк. семь дней у неё были родовые схватки, все окружающие её измучились (помогая ей); жерге-жээктеги эл эмес, алыстагы элге да ылакап боло баштады разговор о нём начал распространяться не только в своей округе, но среди населения дальних аулов; той жүктөп бир күн келбесин, кыз оюн кыльп, кыйкыртып атамдын айыл-жергесин фольк. как бы он не прибыл с навьюченными свадебными дарами, как бы не устроил шумные свадебные игры в ауле моего отца; жергеден чык- 1) выйти из чьих-л. рядов, из какой-л. среды, выйти из народа; 2) перен. порвать со своей средой, отбиться от родичей и близких; жергеден чыккан порвавший со своей средой, отбившийся от родных и близких, отщепенец; жеринен азган эл оңбос, жергеден качкан эр оңбос фольк. несдобровать народу, бродящему не по своей земле, несдобровать молодцу, бежавшему от своего народа; жергеге кошулган он слился со своей средой, стал равным в своей среде, он стал своим человеком; 3. стойбище; "жоо жергеге келди" - деп, Жакыптын үрөйү учуп калыптыр фольк. думая, что враг пришёл в стойбище, Джакып перепугался.
1. Белгилүү бир жер, өлкө, аймак. Берекелүү Ала-Тоо Жергемден салам айтамын (Үмөталиев). Бактылуу элдин жергеси, Менин сүйгөн республикам (Үмөталиев). || Конуш, турак-жай. Жергеси короо, жети бак, Кандай хандын ордосу («Сейтек»). Конушу шибер көпкөк чөп, Келишкен экен жергеси (Токтогул). 2. Эл-журт, ага-тууган, айыл-апа. Нусканы өзүң үчүн кылба, жергең үчүн кыл (Жантөшев). Желикпегин Канчоро, Жергеге эсен жетелик («Сейтек»). Тобуңдан кетсем аман бол, Толгон кыргыз жергеси (Токтогул). || Белгилүү бир чөйрөдөгү адамдар, айлана-тегеректегилер. Жергеси чарчап болгону, Алты күн тартып толгоону («Семетей»).
Өлгөн адамдын кийим-кечесин чечиндирип көмгөнгө чейин коё турган ордуна жайгаштыруу (боз үйгө же башка жайга). Өлүктү жерге алып койгондон кийин, өлүк каадасы кылып жакындары жоктой баштады («Ала-Тоо»). В.: Чийге алып коюу. Өлүктү чийге алып коюптур.
Өлгөн адамдын кийим-кечесин чечиндирип көмгөнгө чейин коё турган ордуна жайгаштыруу (боз үйгө же башка жайга). Өлүктү жерге алып койгондон кийин, өлүк каадасы кылып жакындары жоктой баштады («Ала-Тоо»).
к. ЖЕР-СУУГА БАТПОО
Калпа ажынын билермандарынын көзүнчө көтөрө чалганына Бошкой жерге батпай калды (Бейшеналиев). Сабыр чоң атасынын мактаганына жерге батпай кетти (Жусупов).
Көмүү, сөөктү жерге коюу. Түш оогондо Чорону жерге беришти (Айтматов). Далай баласын жерге берип, жүрөгү калган энеде жан жок (Укаев). В.: Жерге жайгаштыруу. Жолонду жерге жашыргандан бери төрт күн өттү (Жоошбаев).
Урук-тууган, жек-жаат. Канат бутагыбыз өсүп, жерге-жээгибиз көбөйгөндөн кийин көрө жатарбыз (Жантөшев). Жерге-жээгиңер көбөйүп кенен өрүшкө конгула (Жантөшев).
Кыйып кетпөө, эстен чыгарбоо, унутуп койбоо. Ошол эл-жер жөрөлгөсүн жерге калтырбай эмки жаштар силер, айыл даңкын чыгарып жатасыңар (Жусупов). Досуң сени эч качан жерге калтырбайт («Ленинчил жаш»).
Кыйып кетпөө, эстен чыгарбоо, айтылган сөздү же өтүнүчтү унутуп койбой орундатуу. Ошол эл-жер жөрөлгөсүн жерге калтырбай эмки жаштар силер, айыл даңкын чыгарып жатасыңар (Жусупов). Досуң сени эч качан жерге калтырбайт. В.: Жерге таштабоо. Ал силерди эч качан жерге таштабайт, – деп Алымкул да толкундана сүйлөдү (Абдукаримов).
Тилдөө, жемелөө же жактырбоо маанисинде колдонулат. Бала болбой жерге кир, карган ата-энеңе боор оорусаң боло! – деп, эжем мени уруша баштады. Малың менен жерге кир. Малың башыңда калсын, – деп апасынын каргап-шилеген сөздөрү кулагына даана угулду (Мырзаев). Айтканымды азыр бил, Малың менен жерге кир! («Эр Төштүк»).
Тилдөө, жемелөө же жактырбоо маанисинде колдонулат. Бала болбой жерге кир, карган ата-энеңе боор оорусаң боло! - деп, эжем мени уруша баштады («Ленинчил жаш»), Малың менен жерге кир. Малың башыңда калсын, - деп апасынын каргап-шилеген сөздөру улагына даана угулду (Мырзаев).
Бир нерсеге катуу уят болуу, аябай уялып баш көтөрбөө, эмне кыларын билбей өтө кыжалат болуу. Акбала жерге кирип кете жаздады (Укаев). Ал досунун бул сөзүн укканда укса да укпамышка салып, жерге кирип кете жаздады (Абдукаимов).
Бир нерсеге катуу уят болуу, аябай уялып баш көтөрбөө, эмне кыларын билбей өтө кыжалат болуу. Акбала жерге кирип кете жаздады (Укаев). Ал досунун бул сөзүн укканда укса да укпамышка салып, жерге кирип кете жаздады (Абдукаимов). Атамдын кеңешин жерге калтырбай тил алдым (Абдукаримов).
располагаться в ряд; жергелей талды сыдырып, жердин үстүн кыдырып фольк. (о героине эпоса, обернувшейся лебедем) паря над рядами деревьев и оглядывая (с высоты) поверхность земную.
взаимн. отжергеле- становиться в ряды; жебелерин асынып, жергелешип бастырып фольк. навесив на себя луки и двигаясь рядами; жергелешкен эл народ, живущий сплочённой группой.
Эли-журту көп, эл-журттуу, урук-туугандуу, түптүү, ата мекени бар, Жергелүү журтум чабам деп, Бу кебиңди ким уксун («Сейтек»). Желпинтип тууну көтөрдүң, Жергелүү кыргыз тоосунан (Токтогул). Жеңишин тилейт ишиңдин, Жергелүү журтуң (Бөкөнбаев).
безродный; не имеющий родичей и близких, утративший или порвавший связь со своим народом; жергесиз жетим дебесең, жетилсем, сени багамын фольк. если ты не гнушаешься тем, что я безродный сирота, то когда вырасту, я буду тебя кормить.
Абдан сүйүнүү, толкундоо, көңүлү көтөрүңкү, жайдары абалда болуу. Мен жерге-сууга батпай, көңүлүм куунак болуп, өтө жайдары жүрдүм (Абдукаримов). Жерге батпай антаңдаган мени апам коңур үнү менен тосуп алды (Осмоналиев).
Абдан күчөтүп, көтөрө чалып мактоо, ашыра мактоо, аябай жеткире мактоо. Эл эмчилигинди жерге-сууга тийгизбей макташат экен (Бейшеналиев). Чоң энеси Алмазды жерге-сууга тийгизбей мактап, ошондо кандай гана сүйүнбөдү дейсиң (Саякбаев).
Абдан күчөтүп, көтөрө чалып мактоо, ашыра мактоо, аябай жеткире мактоо. Эл эмчилигиңди жерге-сууга тийгизбей макташат экен (Бейшеналиев). Чоң энеси Алмазды жерге-сууга тийгизбей мактап, ошондо кандай гана сүйүнбөдү дейсиң (Саякбаев). В.: Жерге тийгизбөө. Сөздү чекир көз Шаршен алды, Баланы жерге тийгизбей мактап салды («Чалкан»).
ЖЕРГЕ-ТАЛ — топоним. «Жерге-Тал ылдый жүгүрүп, Энеңдин тизеси жерге бүгүлүп» (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 32),— деп, Каныкей Чыйырды менен Семетейди көтөрүп, төркүнүнө качып баратканда Ж.-Т. аркылуу өткөнү айтылат. Географиялык реалияда Кыргызстандагы бир катар жер, суулар Ж.-Т. аталары белгилүү.
Айткан сөздү же өтүнүчтү орундатуу, унутпоо. Ал силерди эч качан жерге таштабайт,– деп Алымкул да толкундана сүйлөдү (Абдукаримов). Атамдын кеңешин жерге калтырбай тил алдым (Абдукаримов).
1. к. ЖЕРГЕ-СУУГА ТИЙГИЗБӨӨ 2. Эч нерсе калтырбоо, тез эле алып кетүү. Алар алма какты тим эле жерге тийгизбей талап кетет (Абакиров). Жерге тийгизбей алат.
1. к. жерге-сууга тийгизбөө. 2. Эч нерсе калтырбоо, тез эле алып кетүү. Алар алма какты тим эле жерге тийгизбей талап кетет (Абакиров). Жерге тийгизбей алат.
Бир нерсени жек көргөндүктү, кабыл албагандыкты билдирүүчү сөз. Анын бул кылыгын кайнатасы угаары менен жерге түкүрдү (Ашымбаев). Орозбайдын бул жоругуна таңыркаган эл жерге түкүрүп, толкуп токтогон (Өгөбаев).
Көбүнчө бир нерсени жактырбагандай, жек көргөндөй мааниде таңыркоо, таң калуу. Анын бул кылыгын кайнатасы угаары менен жерге түкүрдү (Ашымбаев). Орозбайдын бул жоругуна таңыркаган эл жерге түкүрүп, толкуя токтогон (Өгөбаев).