ир. сила, мощь; жамандын колуна дес тийсе, оңдурбайт погов. если дурной заберёт силу, то он житья не даст; десим-күчүм жетпеди у меня силы-мочи не хватило; агайындарынын дестерин кайтарып, шактарын сындырышка, анын адамгерчилиги эрик бербеди его гуманность не позволила ему пугать и обезнадёживать друзей своих; деси кайтты или деси сууду он присмирел, притих; он растерялся; дескайтар- или дес жандыр- или дес сындыр- запугать, припугнуть; десин кайтара орой айтып койду он грубо сказал, припугнув его; ...десинен южн. [дәсидән] из-за, по причине.
1. Күч, кубат, бийлик. Жамандын колуна дес тийсе, оңдурбайт. «Колуна дес тийсе малыма, башыма ээ кылбай бийлеп алабы, басмырлап коёбу» деп чочулайт экен. (Убукеев). 2. Көңүл, кызуу дем, көңүл илеби. Сөз токтоп, эринен деси сууган келин эндирейт (Сыдыкбеков). Чаргын сен биздин десибизди жандырба (Сыдыкбеков).
Согуштук аракеттерди жүргүзүү үчүн душмандын территориясына (корабль же самолёт менен) түшүрүлгөн аскердик күчтөр: Парашют десанты. Деңиз аркылуу түшүрүлгөн десант.
частица разг.: говорят, что ты, дескать, об этом давно знаешь сен бул тууралу көптөн бери билет экенсиң деп айтышат; ты, дескать, сам виноват сен өзүң айыптуусуң дешет.
зат.1. Байыркы Чыгыштын кул ээлөөчү монархиясындагы чексиз бийлик жүргүзүүчү жогорку аким. Аныктап Азияны уккам андан, Деспоттор эл жүрөгүн тилген жара (Аалы).
2. өт. Жеке бийликтүү, башкалардын тилеги менен эсептешпестен, бардыгын өзүнүн дегенине багындыруучу катаал киши, зулум, зөөкүр.
м. 1. деспот (Байыркы Чыгыштын кулчулдук монархиясында - чексиз бийликтүү жана өз тилегенинче жол башчылык кылуучу жогорку аким); 2. перен. деспот, зулум, зөөкүр (жеке бийликтүү, башкалардын тилеги менен эсептешпестен, бардыгын да өзүнүн дегенине көндүрүүчү ээн баш киши).
1. Байыркы Чыгыштын кул ээлөөчү монархиясындагы чексиз бийлик жүргүзүүчү жогорку аким. Аныктап Азияны уккам андан: Деспоттор эл жүрөгүн тилген жара (Токомбаев). 2. өт. Башкалардын ою, тилеги менен эсептешпестен, өз оюндагысын таңуулаган катаал киши, залим.
м. деспотизм (1. монархтын (деспоттун) эч кандай закон менен чектелбеген бийлигине негизделген мамлекеттик түзүлүш жана башкаруу системасы; 2. перен. кол алдындагы адамдарга карата жеке бийлөөчүлүк жана өзү баштык кылуу).
Туруксуздук, аныкталган ритмдин, экономикалык процесстердин динамикасынын бузулушу, өндүрүш жана каржы чөйрөлөрүндө чукул секириктин, түшүп кетүүнүн келип чыгышы
диал. 1. Сап, нерсенин колго кармоого туура келүүчү сабы. Камчынын дестеси. 2. Букет, гүлдесте. Ошол гүлдөрдөн десте кармап, сага кучактатсам деген тилегим бар эмес беле (Мавлянов).
~, яя, -ее 1. (о сроке) он жылдык; десятилетний юбилей он жылдык юбилей; 2. (о возрасте) он жашар, он жаштагы, ондогу; десятилетний мальчик он жашар бала.
(Decapterus) он канаттар; ставрида балыктарынын бир уруусу, буларга төмөнкү түрлөр кирет: десятиперка высокотелая (D. quinquarius) — узун бойлуу он канат, д. индийская (D. russelii) — Индистан он канаты, д. японская (D. maruadsi) — жапон он канаты.
~, ая, -ое числ. онунчу; одна десятая ондон бири; две десятых ондон экиси; с пятого на десятое или из пятого в десятое разг. баш-аягы жок, баш-аяксыз.