прям. , перен. ценный, дорогой (ср. кымбаттуу); балалык кез баарынан баалуу время детства - самое дорогое; териси өтө кымбат баалуу айбан очень ценный пушной зверь; баалуу тажирийбаларды өздөштүрүштү они овладели ценным опытом; өтө баалуу очень ценный; толук баалуу полноценный; алтын баалуу или баалуу алтын ценный, как золото, на вес золота; Токтогулдун чексиз баалуу алтын өнөрүнөн үйрөнгөн он учился на бесценном искусстве Токтогула.
сын.1. Кымбат, баасы жогору. Баалуу кийим. 2. Маанилүү, зор. Ойлоп чыгаруучулар техникалык прогресстин ишине баалуу салым кийрип жатышат («Коммунист»).
1. Баасы жогору, кымбат. Эмгектин алдыңкыларына баалуу сыйлыктар таркатылды (Сасыкбаев). Сатсаң баалуу, кийсең жылуу тон болот, Майы күчтүү, эти таттуу мейизден (Осмонкул). 2. Зор маанилүү, керектүү. Ойлоп чыгаруучулар техникалык прогресстин ишине баалуу салым кийирип жатышат («Коммунист»). Бул өтө назик жаралган баалуу өсүмдүктөр (Абдумомунов).
Ценная бумага (Security) —Документ, удостоверяющий имущественное право или отношение займа владельца документа по отношению к лицу, выпустившему такой документ.
БААЛУУ КАГАЗ – мүлктүк укуктун милдеттүү реквизиттерин жана белгиленген тариздеринин сакталуусун күбөлөөчү документ, же мыйзамда аныкталган укукту бышыктоонун башка ыкмасы. Б. к-ды өткөрүп берүү менен ал күбөлөндүргөн баардык укуктардын жыйындысы да өткөрүлүп берилет.
БААЛУУ КАГАЗДАР БАЗАРЫ – баалуу кагаздарды жүгүртүү жагдайы боюнча мамилелердин жыйындысы; каржылык базарлардын бири. Б. к. б-н жөнгө салуу төмөнкүлөрдү болжолдойт: а) Б. к. б-нын эмитент-теринин, кесипкөй катышуучуларынын ишмердигине жана анын стандарттарына милдеттүү талаптарды аныктоо; б) эмиссиялык баалуу кагаздарды жана эмиссиялардын проспекттерин чыгарууну каттоо жана эмитенттердин андан каралган шарттарды жана милдеттенмелерди сакташын көзөмөлдөө; в) Б. к. б-нын кесипкөй катышуучуларынын ишмердиктерин лицензиялоо; г) ээлеринин укуктарын коргоо жана алардын укуктарын Б. к. б-нын эмитенттеринин жана кесипкөй катышуучуларынын сакташына көзөмөл тутумун түзүү; д) тийешелүү лицензиясы жок Б. к. б-нда ишкердикти ишке ашыруучу адамдарга тыюу салуу жана ишине бөгөт коюу.
БААЛУУ КАГАЗДАР БАЗАРЫНДА СООДАНЫ УЮШТУРУУ ИШМЕРДҮҮЛҮГҮ – баалуу кагаздар базарында: баалуу кагаздар базарынын катышуучуларынын ортосунда жарандык-укуктук келишимдердин түзүлүшүнө түздөнтүз өбөлгө болуучу кызматтарды көрсөтүүчү кесиптик ишмердиктердин бир түрү. Баалуу кагаздар базарынын жогоруда көрсөтүлгөн ишти жүзөгө ашыруучу кесипкөй катышуучусу баалуу кагаздар базарында сооданы уюштуруучу деп аталат.
БААЛУУ КАГАЗДАР БАЗАРЫНЫН КЕСИПКӨЙ КАТЫШУУЧУЛАРЫ – баалуу кагаздар базарында бир же бирнече кесиптик иш жүргүзүүгө атайын уруксаты бар жеке жана юридикалык жактар.
БААЛУУ КАГАЗДАР БАЗАРЫНЫН КЕСИПКӨЙ КАТЫШУУЧУЛАРЫНЫН ӨЗАЛДЫНЧА ЖӨНГӨ САЛЫНУУЧУ УЮМДАРЫ – КР жарандык мыйзамдары боюнча, мыйзамга ылайык аракет кылуучу жана коммерциялык эмес уюмдар принцибинде иштей турган баалуу кагаздар базарынын катышуучуларынын ыктыярдуу бирикмеси. Баалуу кагаздар базарын жөнгө салуучу мамлекеттик орган тарабынан берилген улуксаттын негизинде Б. к. б. к. к. ө. ж. с. у. статусу тапшырылат. Ал өз иш шарттарын камсыз кылуу, кесипкөйлүк адеп-актык калыптарын сактоо, баалуу кагаз ээлеринин жана уюм мүчөлөрү болуп саналган дагы башка кардарлардын кызыкчылыгын коргоо, баалуу кагаз аткарымдарынын эрежелери менен калыптарын белгилөө үчүн баалуу кагаздар базарынын катышуучулары тарабынан түзүлөт. Б. к. б. к. к. ө. ж. с. у-нын баардык кирешелери алдыга коюлган милдеттерди аткаруу үчүн жумшалат жана ал анын мүчөлөрүнүн арасында бөлүштүрүлбөйт.
Премия по ценным бумагам (Securities premium) —Превышение справедливой (рыночной) стоимости ценной бумаги над её номиналом, без учёта начисленных процентов по купону (если условиями выпуска ценной бумаги подразумевается выплата купона).
БААЛУУ КАГАЗДАРДЫ БАШКАРУУ БОЮНЧА ИШМЕРДҮҮЛҮК – баалуу кагаздар базарында: юридикалык жактын же жеке ишкердин (белгилүү мезгил ичинде) акысын алуу менен өз атынан өзүнө ишеним башкарууга берилген, бирок башка бирөөгө таандык: а) баалуу кагаздарды; б) баалуу кагаздарды инвестициялоого берилген акча каражаттарын; в) баалуу кагаздарды башкаруудан түшкөн акча каражаттарын жана баалуу кагаздарды башкарууну ишке ашырган кесипкөй ишмердүүлүктүн бир түрү. Б. к. б. и. саналган баалуулуктардын ээлеринин же алар көрсөткөн үчүнчү кишилердин кызыкчылыгы үчүн ишке ашырылат.
БААЛУУ КАГАЗДАРДЫ КАРМООЧУЛАРДЫН РЕЕСТРИ – эмитент, капиталдын өлчөмү, эмитент тарабынан жүгүртүмгө чыгарылган баалуу кагаздардын саны, категориясы (түрү) жөнүндө маалыматтардын, арбир каттоодон өткөн адам тууралуу ал менчик ээси болуп саналарын, баалуу кагаздын номиналдык кармоочусу же ишеним берилген башкаруучу экенин көрсөтүү менен жүргүзүлгөн жазуулардын бирдиктүү тутумдагы маалыматтардын жыйындысы; арбир аты жазылган акция, акцияны сатып алган убакыт, ошондой эле арбир акционердеги андай акциялардын саны жөнүндө алардын реквизиттери (акционер-юридикалык жактар үчүн – алардын жайгашкан жерлери, бет эсептери, инсанын күбөлөөчү документтеринин (паспорттун, аскер билетинин, туулгандыгы тууралуу күбөлүгүнүн ж. б. маалыматтары – сериясы, номери, берилген жери жана убактысы) акционер–жеке адамдар үчүн – жашаган жерлери) көрсөтүлгөн, эмитентке же реестрдин кармоочусуна көрсөтүлгөн реквизиттери боюнча акцияга карата барымтама укугу бар жактар дагы барымта кармоочу андай акциялар боюнча, ошондой эле баалуу кагаздарга укукту сатып алууга байланыштуу башка жагдайлар боюнча добуш берүү укугу жана баалуу кагаздар барымтага коюлганы, чачыратылганы жана бириктирилгени, баалуу кагаздар боюнча пайыздар төлөнгөнү тууралуу көрсөтүлүү менен акционерлердин реестрине киргизилүүгө тийиш.
Справедливая стоимость ценных бумаг (Fair value) —Сумма, на которую можно обменять ценную бумагу при совершении сделки между хорошо осведомленными, желающими совершить такую сделку и независимыми друг от друга сторонами.
БААЛУУ КАГАЗДАРДЫН БАШТАПКЫ БАЗАРЫ – бир тараптан эмитент же анын тапшырмасын аткарган баалуу кагаздар базарынын кесипкөй катышуучусунун, дагы бир тараптан инвестордун ортосундагы баалуу кагаздарды чыгаруу жана жайгаштыруу жүрүшүнөн келип чыккан мамилелер.
Бездокументарная форма ценных бумаг (Paperless securities) —Форма ценных бумаг, эмиссия и право владения которыми фиксируется в виде записи на счетах, без выпуска каких-либо подтверждений в бумажном виде. Владелец таких ценных бумаг устанавливается на основании записи в реестре владельцев ценных бумаг, а в случае депонирования ценных бумаг – на основании записи по счету депо.
Документарная форма ценных бумаг (Documentary form of securities) —Форма ценных бумаг, при которой владелец устанавливается на основании предъявления ценной бумаги, сертификата ценной бумаги, оформленных в установленном законодательством порядке.
Рыночный индекс ценных бумаг (Securities market index) —Агрегированный показатель, включающий в себя стоимость конкретных (отобранных по заранее определенному критерию) ценных бумаг и отражающий состояние рынка ценных бумаг или его сегмента.
Систематический риск ценных бумаг (Securities systematic risk) —Риск, связанный с изменениями конъюнктуры рынка (например, инвестиционного) под влиянием макроэкономических факторов, а не конкретной ценной бумаги. Характерен для всех ценных бумаг и не может быть устранен за счет диверсификации.
Вторичный рынок ценных бумаг (Secondary market of securities) —Рынок, на котором обращаются ценные бумаги, ранее выпущенные в обращение на первичном рынке ценных бумаг, то есть на этом рынке покупаются и продаются уже купленные однажды ценные бумаги.
Портфель ценных бумаг (Securities portfolio) —Совокупность различных видов ценных бумаг, находящихся в собственности или управлении субъекта рынка ценных бумаг.
Рынок ценных бумаг (Securities market) —Сегмент финансового рынка, в котором проводятся операции с ценными бумагами. Состоит из первичного и вторичного рынков.
БААЛУУ КАГАЗ ЧЫГАРУУ – ээлерине бирдей көлөмдөгү укукту камсыз кылып, бирдей эмиссия шартына (алгачкы жайгаштыруу) ээ болгон бирдей эмитенттеги баалуу кагаздардын жыйындысы. Бирдей чыгарылыштын баардык кагаздары бир мамлекеттик каттоо номерине ээ болууга тийиш.
БААЛУУ КАГАЗ ЧЫГАРУУНУ КЫЯНАТ ПАЙДАЛАНУУ – баалуу кагаздардын эмиссия проспектисине атайылап туура эмес маалыматтарды киргизген, демек туура эмес маалыматтар киргизилген эмиссия пропектисин бекиткен же атайылап туура эмес жасалган эмиссия натыйжасын бекиткен жана ал жосун ири зыян тартууга алып келүү менен белгиленүүчү КР кылмыш-жаза мыйзамдарында каралган экономикалык ишкерчилик чөйрөсүндөгү кылмыш.
БААЛУУ КАГАЗ ЭМИССИЯСЫ (лат. emissio – чыгарым) – КР мыйзамдарында белгиленген баалуу кагаздарды жайгаштыруу боюнча эмитент аракетинин ырааттуулугу. Эгер КР мыйзамдарында башкача каралбаган болсо, эмиссия жолжобосу өзүнө төмөнкү баскычтарды камтыйт: эмитент тарабынан баалуу кагаз чыгаруу жөнүндөгү чечим түшүнүгүн; баалуу кагаз чыгарууну каттоо; документардык тариздеги чыгарылыштар үчүн – баалуу кагазды жана/же тастыктамаларды даярдоо; баалуу кагазды жайгаштыруу; баалуу кагаз чыгаруу жыйынтыгы тууралуу отчетту каттоодон өткөрүү.
Эмитент ценных бумаг (Security issuer) —Юридическое лицо, которое выпускает ценные бумаги в обращение и несет по ним обязательства в пределах установленных имущественных прав перед их собственниками.
БААЛУУ КАГАЗ ЭЭЛЕРИНИН РЕЕСТРИН ЖҮРГҮЗҮҮ ИШМЕРДҮҮЛҮГҮ – баалуу кагаздар базарына баалуу кагаз ээлеринин реестрин жүргүзүүнүн курамын түзүүчү маалыматтарды: жыйноо, каттоо, иштеп чыгуу, сактоо жана берүү боюнча кесиптик ишмердүүлүктүн бир түрү. Б. к. э. р. ж. и. менен реестрдин кармоочусу аталган юридикалык жактар гана алектенүүгө акылуу.
БААЛУУ КАГАЗ ЭЭЛЕРИНИН РЕЕСТРИН ЖҮРГҮЗҮҮ ТУТУМУ – баалуу кагаз ээлеринин тизмесин түзүүгө, көрсөтүлгөн жактарга маалыматтарды алууга жана жөнөтүүгө мүмкүнчүлүк түзүүчү баалуу кагаз ээлери менен анын шарттуу кармоочуларынын атына катталган баалуу кагаздарга карата тутумда катталгандарды далдаштырууну камсыз кыла турган кагазда жана/же электрондук маалымат базасын пайдалануу аркылуу катталган маалыматтардын жыйындысы. Б. к. э. р. ж. т. тутумга өзгөртүү зарылчылыгын алып келе турган, ошондой эле тизме кармоочунун ал аракеттер менен байланышкан баардык фактылар менен документтер боюнча маалыматтарды чогултуу жана сактоо иштерин камсыз кылууга тийиш. Баалуу кагаз ээлери менен анын шарттуу кармоочулары Б. к. э. р. ж. т-на маалыматтарды берүү эрежесин сактоого милдеттүү. Көрсөтүүчүнүн баалуу кагаздары үчүн бул тутум таркатылбайт.
БААЛУУ КАГАЗ ЭЭСИ – баалуу кагаздар жеке
менчик катары тийиштүү болгон адам. Документардык таризде чыгаралган баалуу
кагаздардын эмиссиясына ээлеринин укуктары тастыктамалар менен (эгер ал
ээлеринин колунда турса) же депозитарийлердеги эсепке жазуу жана (эгер
тастыктамалар депозитарийге сактоого берилсе) тастыктамалар менен
күбөлөндүрүлөт. Документардык эмес таризде чыгарылган баалуу кагаздардын
эмиссиясына ээлеринин укугу реестр тармагында – реестрди кармоочунун эсебине
жазуу же (баалуу кагаздарга ээлик депозитарийде эсепке алынса) депозитарийдеги
эсептик жазуулар боюнча күбөлөндүрүлөт.
БААЛУУЛУКТАРДЫ БАНКТА САКТОО – КР жарандык мыйзамдары боюнча, сактоонун өзгөчө түрү. Банк баалуу кагаздарды, асыл металлдарды жана таштарды, башка асыл буюмдарды, анын ичинде документтерди сактоого кабыл ала алат. Б. б. с. келишиминин түзүлгөндүгү буюм сактоочуга банк тарабынан берилүүчү аты жазылган өздүк сактоо документи менен ырасталат, аны көрсөтүү сакталып турган баалуулуктарды буюм сактоочуга берүүгө негиз болуп саналат. Б. б. с. келишиминде кардарга банкта өзүнчө сейф (сейфтин көзүн, өзүнчө жайды) пайдаланууга берүү каралышы мүмкүн. Мындай келишим боюнча кардар баалуулуктарын сейфке өзү са-лат жана алат, бул үчүн ага сейфтин ачкычы, кардарды таанып-билүүгө мүмкүндүк берүүчү карточка, же кардардын сейфке жана анын ичиндегилерди алуу укугун ырастоочу башка белги же документ берилет. Банк кардарга берилген сейф турган жайга кирүүнү көзөмөлдөп турууга милдеттүү. Келишимде атайын каралбаган учурда банк, эгер келишимдин шарттары боюнча кардардын катышуусуз сейфти ачууга же жабууга мүмкүн эместигин, же болбосо алжеткис күчтүн кесепетинен улам мүмкүн болгонун далилдей алса, сейфтин ичиндегилердин сакталбай калгандыгы үчүн жоопкерчиликтен бошотулат.
БААЛУУ МЕТАЛЛ – баардык түрдөгү жана баардык калыбындагы алтын, күмүш, платина менен платина тобуна кирчү металлдар (палладий, иридий, родий, рутений, осмий): иштетилбеген, жарым-жартылай иштетилген, уютулган, химиялык аралашмасы, буюм, бузулган, калдык түрүндө. Б. м-ды ченөө өлчөмү троя унциясы болуп саналат (1 троя унциясы =1/12 медициналык фунт = 31,1 гр.). КРде Б. м-дан жасалган буюмдар үчүн асылдуулук катышы белгиленген – проба (белгилүү бир Б. м. уютмасынын салмак бирдигинин миңдик катышына карата өлчөмү).
БААЛУУ МЕТАЛЛДАРДЫН ӨЛЧӨМ КУЙМАЛАРЫ – баалуу металлдардын салмагы 1000 г. жана куйманын лигатура салмагынын 99, 99 пайызынан кем эмесин негизги металлдын химиялык таза үлүшү түзгөн куймаларын даярдоо жана маркирлөө.
Мерные слитки драгоценных металлов (Measuring ingots of precious metals) —мерные слитки драгоценных металлов –изготовленные и маркированные слитки драгоценных металлов определенной массы с содержанием химически чистого основного металла не менее 99,99% лигатурной массы слитка.
БААЛУУ МЕТАЛЛДАР ЖАНА БААЛУУ ТАШТАР МЕНЕН АТКАРЫМДАР – төмөнкүлөргө байланышкан аракеттер: баалуу металлдарга жана баалуу таштарга менчик укугунун ж. б. укуктардын өтүүсүнө; баалуу металлдардын жана баалуу таштардын сактоочу жайларга, фонддорго жана корлорго келип түшүүсүнө, ошондой эле баалуу металлдарды жана баалуу таштарды сактоого жана берүүгө; кандай гана болбосун, заттардагы жана материалдардагы аларды өндүрүүдө жана пайдаланууда баалуу металлдардын жана баалуу таштардын кошундуларынын жана салмак абалынын өзгөрүүсүнө; баалуу металлдарды, баалуу таштарды КРге ташып кирүүгө жана КРден алып чыгуу.
БААЛУУ МЕТАЛЛДЫН КУНУ – куюндунун кунун аныктай турган мамлекеттик үлгү. Жасалган буюмдун өзөгүн түзчү баалуу металлдын салмактык бирдиги куюндудагы бирдиктин миңден бир бөлүгү аркылуу өлчөнөт.