кызыр (кыдыр эмес)
кызыр даары-
кызыр колдо-

Кызыр I
то же, что Кыдыр I;
Кызыр чалган или Кызыр колдогон или Кызыр конгон сопутствуемый удачей, удачливый;
өмүрүңөр узун болсун, жолдошуңар Кызыр болсун! живите долго, пусть вам сопутствует Хизр!
кызыр II
то же, что кысыр.

Hızır.

КЫЗЫР, Кыдыр (арабча хызыр — жашыл деген мааниде) — адамдарга жакшылык кылуучу олуя. Түрк, иран элдеринин жомокторунун байыркы кейипкерлеринин бири, көбүнчө жашыл тончон, ак ат минген аксакал карыя түрүндө сүрөттөлөт. Бул табышмактуу пайгамбар өлбөстүн дарысын издеп, акыры мүрөктүн суусунун булагын тапкан экен. Орто Азия элдеринин түшүнүк, ишениминде К. түбөлүк жер кезүүчү, адашкан жолоочуларга, кедей-кембагалдарга жана кыйын кезеңге туш келген бардык пенделерге жардам көрсөтөт. К. жолоочу дубана, майып киши, кээде тааныш кишинин кебетесинде кездешет. К-ды оң колун кармап, анын баш бармагынын сөөгү жок экенинен таанууга болот деп эсептешкен. Түрк элдеринин эпосторунда К. акылман карыя, баатырлардын колдоочусу катары айтылат. «Манас» эпосунда бул кейипкер баш каарман Манаска, башка элдик баатырларга колдоо көрсөтүүчү катары учурайт.

миф. Элдик аңыздарда көбүнчө ак сакалдуу карыя, колдоочу маанисинде колдонулат. Кызыр чалган кабылан, Кудуретке жалынып, Каарданып жайланап, Зулпукорду байланып («Манас»).

то же, что кысырак.

этиш. Кызаңдоо, ызаланып ачуусу келүү. Тамаша иретинде бири-биринин кычыгына тийип, кызыраңдап алышчу (Сасыкбаев).

то же, что кызаңда-;
кызыраңдап, ичи күйүп турат он злится, досадует.

кызыраңда-

Кызаңдоо, ызаланып ачуусу келүү. Тамаша иретинде бири-биринин кычыгына тийип, кызыраңдап алышчу (Сасыкбаев).

кызыраңда этишинин кыймыл атоочу.

кызыраңдоо

кызыраңда этишинин кыймыл атоочу.

Адамга жакшылык, бакыт, ийгилик алып келүү.

то же, что кыдырлуу;
жайы-кышы эт жеген кызырдуу кыргыз элибиз (весь) год мясо ест счастливый наш киргизский народ.

КЫЗЫР ИЛИЯС — кудуреттүү күчкө ээ, касиеттүү колдоочу. «Манас» эпосунда кырк чилтен менен бирге Манастын колдоочуларынын бири катары айтылат (Сагымбай Орозбаков, 1. 114). Илияс — куранда пайгамбар. Сууга аккандарга, чөккөндөргө жардам кылат. Семетейди Үргөнчтөн кечүүгө жардам бергени, колдогону сүрөттөлөт: «Суунун пири Илияс Азыр акең жар болуп, Ошол жерде бар болуп, Семетейди жылоосунан алды дейт» (Кол жазмалар фондусу, 176-инв., 114-б.).

этиш. Кыжырдануу, жини келүү, туталануу. Тоотору тулпар ат минип,.. Кызырканып эр Кыяз Мыктап кирип барды эле («Сейтек»). [Сейтек] Жай-жарагын шайланды, Кызырканып кыраан уул Кыныжок кылыч байланды («Сейтек»).

раздражаться, злиться, свирепеть;
кызырканган үн менен раздражённым голосом;
кызырканып, эр Кыяз мыктап кирип барды эле фольк. рассвирепев, богатырь Кыяз со всей силой вступил в схватку.

кызыркан-, кызырканба-,
кызырканган

Кыжырдануу, жини келүү, туталануу. Тоотору тулпар ат минип, Кызырканып эр Кыяз Мыктап кирип барды эле («Сейтек»). Жоо-жарагын шайланды, Кызырканып кыраан уул, Кыны жок кылыч байланды («Сейтек»).

кызыркант-, кызыркант-
ты

кызыркантуу

кызыркан этишинин кыймыл атоочу.

кызыркануу

кызыркан этишинин кымыл атоочу.

кызырканыш

то же, что кыдырлуу.

кызырлуу

Кубаныч, жакшылык жышаан.