1. филос. Байыркы Индия философиясынын негизги түшүнүктөрүнүн бири. Бардык менталдык болгон нерселерди камтуучу эң кеңири маанидеги акыл. 2. Калкаа, корголой турган жай, байыр алуучу орун.

«МАНАС» АДАБИЙ-ЭТНОГРАФНЯЛЫК МУЗЕЙИ. 1976-ж. Кыргызстан КП БКнын жана Кыргыз ССР Министрлер Советинин токтомуна ылайьік Таласта Манас күмбөзүнүн жанына «Манас» адабий-этнографиялык музей түзүү каралган жана музей түзүлгөн. Музейдин көргөзмө бөлмөсүнүн аянты 30 лгди түзөт. Ал эки бөлүмдөн турат: 1) 19-кылымдын аягы — 20-кылымдын башына таандык этнографиялык буюмдар; 2) «Манас» эпосунун кино, театр, сүрөт өнөрүнө тийгизген таасири жөнүндөгү жана эпоско байланыштуу илимий жана адабий чыгармалар коюлган. Музейдин фондусунда 500гө жакын экспонат, анын ичинде этнографиялык буюмдар, археологиялык табылгалар, фотосүрөттөр, живопись жана графикалар бар. Музейде 5 кызматкер иштейт. 1988-ж. бул музейди «Манас» мамлекеттик музей-коругу деп аталып, уюштуруу жана комплектөө маселелерине байланыштуу бир кыйла иш чаралар жүргүзүлө баштады. Улуттук рухтун калыптанышында, ыймандуулукка жана эстетикалык тарбиялоо ишинде музейдин пропагандалык мааниси зор. Анда эмгектин, согуштун ардагерлери, эмгек баатырлары менен жолугушуулар уюштурулуп, «Манастын» элдин тарыхы менен байланышы, эпостун мааниси жөнүндө лекция, доклад, тематикалык кечелер өткөрүлүп турат.

МАНАС АРАЛЫ — топоним. Казак ССРиндеги Арал деңизинин чыгышында жайгашкан арал. Аянты 19 кмг. Уз. 7,5 км, туурасы 1,5 кмге чейин. Деңиз деңгээли менен бийиктиги 10 мдей. Камыш, шоро чөп жана башкалар өсөт. Батыш жагы тик жарлуу.

МАНАС АТА СЫЙЛЫГЫ, Эл аралык Манас Ата сыйлыгы — эл аралык мамлекеттик эмес Манас Ата ордосунун сыйлыгы. 1991-жылдын ноябрь айында уюштурулган. Сыйлык эки жылда бир жолу кыргыз адабиятын, маданиятын өнүктүрүүгө, каада-салтын байытууга — элдин рухий деңгээлин жогорулатууга кошкон чоң салымы үчүн Кыргызстан жана башка өлкөлөрдүн адабият, өнөр, маданият, саясат ишмерлерине ыйгарылат. Сыйлык ээсине атайын төш белги жана миң сом өлчөмүндө акча берилет. Сыйлык алгач жазуучу Түгөлбай Сыдыкбековго ыйгарылган (1992).

«МАНАС АЭРОПОРТУ» (Бишкек шаары) — Кыргыз Республикасынын атуулдук авиация башкармасынын эң ири аэропорту. Эпостун баш каарманы Манастын ысымынан коюлган. 1974-жылдан пайдаланылууда.

«МАНАС» БӨЛҮМҮ — Кыргыз Улутуук Илимдер академиясындагы Адабият жана искусство институтунун «Манас» эпосун жыйноо, жарыялоо жана комплекстүү изилдөө иштерин жүргүзүүчү бөлүмү (мурдагы «Манас» сектору). 1924-ж. Ташкенде уюштурулган академиялык борбордун кыргыз бөлүмү 1925-ж. Фрунзеге көчүрүлүп, Кыргызстандагы илимий иштерди координациялаган. Илимий комиссия катары кыргыз тилинде окуу китептерин, мектеп программаларын түзүү, ошондой эле элдик оозеки чыгармаларды жыйноо, системага салуу иштерин жүргүзгөн. Илимий мекеме 1930-ж. Маданий курулуш институтуна, 1936-ж. Кыргыз тили жана жазмасы илим изилдөө институтуна, 1940-ж. 14-мартта Кыргыз ССР Илимдер акдемиясынын Тил жана адабият институтуна айландырылган. Анда кыргыз тили, адабияты жана «Манас» эпосу деген үч сектор болгон. «Манас» секторунун уюшулушу менен «Манас» эпосуна көңүл бурула баштаган. 1942-ж. институтта Фольклор жана этнография бөлүмү ачылып, «Манас» сектору ушул бөлүмгө кошулат. 1943-ж. Фольклор жана «Манас» эпосу өзүнчө бөлүм болуп, элдик оозеки чыгармачылык, «Манас» эпосу боюнча илим изилдөө иштерин жүргүзгөн. 1948—56-ж. Фольклор жана «Манас» эпосу бөлүмү Кыргыз адабияты бөлүмүнө кошулуп, «Манас» эпосун жыйноо, изилдөө жана басмага даярдоо Адабият бөлүмүнүн чегинде жүргүзүлгөн. Кыргыз фольклорун тарыхый аспектиде карап чыгуунун, өзгөчө «Манас» эпосунун проблемалык маселелери боюнча изилдөөчүлөрдүн негизинде «Манас» секторун кайрадан уюштуруу маселеси күн тартибине коюлду. 1956-ж. институттун тутумунда «Манас» сектору уюштурулуп, илимий кызматкерлердин милдети «Манас» эпосунун көптөгөн варианттарын изилдеп үйрөнүү болгон. Институттун кол жазмаларды сактоо жана жарыялоо фондусунда (азыр Кол жазмалар жана жарыялоо бөлүмү) 60тан ашуун варианты бар. Тоголок Молдо, Молдобасан Мусулманкул уулу, Мамбет Чокмор уулу жана башкалар манасчылардан жазылып алынган эпостун тексттеринин түп нускалары Кол жазмалар фондусунда сакталып турат.
Сектордун илимий кызматкерлери варианттарды үйрөнүү менен гана чектелбестен эпосту дагы да эл арасында жыйноо, жыйналган материалдарды жарыялоо жана изилдөө иштерин жүргүзүшкөн. Өзгөчө академик Б. М. Юнусалиевдин эмгеги зор. Анын жетекчилиги менен «Манас» үчилтигинин курама варианты жарык көргөн. Сектордун кызматкерлери 1970—80жылдардын ичинде Сагымбай менен Саякбайдын варианттарын басмага даярдаган (к. китептер тууралуу атайын макалаларды). Ошондой эле Москвадан кыргыз жана орус тилдеринде «СССР элдеринин эпосу» сериясынан чыгуучу «Манас» эпосунун 4 томдугун басмага даярдашты.
Сектордун илимий кызматкерлери (Э. Абдылдаев, 3. Мамытбеков, С. Бегалиев, А. Жайнакова, Б. Керимжанова, Р. 3. Кыдырбаева, С. Мусаев, М. Мамыров, К. Кырбашев, Р. Сарыпбеков, Ошондой Сооронов) эпосту жыйноо жана жарыялоо менен катар эпостун ар кыл аспектидеги проблемалык маселелерин изилдөөгө кайрылып, ар түрдүү темадагы илим изилдөө иштерин жүргүзүп, монографиялык эмгектерди жаратышты. Авторлор эпостун жаралуу доорун, тарых менен байланышын, тигил же бул варианттын идеялык-көркөмдүк өзгөчөлүктөрүн, композициясынын жана сюжет курулушунун варианттарындагы айырмачылыктарын, манасчылардын жекече айтуучулук чеберчилигин, эпостун варианттарынын стилдик жактан өзгөчөлүктөрүн, поэтикасын жана башкалар проблемалык маселелерине көңүл буруп, манастаануу илимине өз салымдарын кошту. Ошондой эле «Манас» эпосунун маселелери боюнча мезгилдүү басма сөз беттеринде макалаларды жарыялашып, радиоуктурууларга, телекөрсөтүүлөргө катышып, эпосту элге терең тааныштырууга көп күч жумшашты. Ошондой эле эпоско арналган ар кандай симпозиум, конференцияларды өткөрүүгө да активдүү катышууда.
1989-жылдан «Манас» сектору «Манас» эпосун комплекстүү изилдөө боюнча бөлүмгө айландырылып, аны философиялык, тарыхый, этнографиялык, музыкалык, лингвистикалык жана башкалар аспектиде изилдөөнү ишке ашыруу максатында жаңы адистер менен толукталды.
Бөлүм жакын арада Сагымбай Орозбаковдун варианты боюнча «Манас» эпосунун академиялык басылышынын үстүндө иш алып барууда. Ошону менен катар эле эпосту комплекстүү изилдөөнүн айрым теориялык маселелери бөлүмдүн илимий кызматкерлеринин иш алып барат. Ошону менен катар эле эпосту 13 кызматкер иштеген. Фольклор жана «Манас» эпосу бөлүмү уюшулгандан «М». б. болгонго чейин бул илимий мекемени ар жылдарда М. И. Богданова, 3. Бектенов, Б. Керимжанова, Ө. Жакишев, Р. Кыдырбаева, С. Мусаев жетектеген. 1989-жылдан Р. Кыдырбаева жетектейт.
К. Кырбашев

«МАНАС ВЕЛИКОДУШНЫЙ» — Семён Липкиндин «Манас» эпосунун сюжетинин негизинде жазган повести. Ал үч жолу басмадан чыккан (М., 1947, 1948, 1958). Повесть «Манас» эпосунун салттык сюжетинин окуяларын кыскартып, кээ бир жерлерине өзүнүн кошумчалары киргизилип, мектеп окуучуларына арналып жазылган. Китеп үч баптан турат. Биринчи бапта: түш көрүү, ат коюу, кырк чоро, Кошой менен жолугушуу, Алооке кандын качышы, Айкөлдүн аялы, Көкөтөйдүн ашы, Бабалардын жери жана башкалар экинчи бапка: кандардын бүтүмүнөн чоң казатка чейинки окуялар кирген, үчүнчү бапта: чалгынга чыгуу, туулган жер, баатырлардын кармашы, чыккынчылык, акыркы кармашуулар жана башкалар камтылган. Китеп көркөм сүрөттөр менен кооздолгон. Сүрөтчүсү Л. Фейнберг, кириш сөзүн А. Токомбаев жазган. Повесть жарык көргөндөн кийин көп узабай эле чет тилдерге да которулуп жаштардын сүйүктүү китебине айланган. «"МАНАС" ГЕРОИЧЕСКИЙ ЭПОС КИРГИЗСКОГО НАРОДА» — «Манас» эпосу жөнүндөгү орус тилинде жазылган илимий макалалардын жыйнагы (Фр., 1968); Китепте кириш сөз ордуна берилген «Редактордон» деген макаланы С. Мусаев жазган. Жыйнакка белгилүү илимпоздор менен «Манас» изилдөөчүлөрдүн ар кайсы мезгилде жазылып, эпосту изилдөөнүн
ТҮРДҮҮ проблемаларына арналган төмөнкү макалалары топтоштурулган: В. В. Радловдун 1885-ж. Санк-Петербургдан чыккан «Түндүк түрк урууларынын элдик адабиятынын үлгүлөрү» деген эмгегинин 5-томунун «Баш сөзү», Ч. Ч. Валихановдун «Жунгария очерктеринен» үзүндү, Г. Алмашинин «Манас баатырдын уулу Семетей менен коштошкону», П. Фалевдин «Кара кыргыз былинасы кандай курулат», Е. Д. Поливановдун ««Манас» эпосунун орусча котормосунун принциптери жөнүндө», К. А. Рахматуллиндин «Манасчылардын чыгармачылыгы», А. Н. Бернштамдын «Кыргыз эпосу «Манастын» пайда болуу доору», ««Манас» деген аттын келип чыгышына карата», П. Н. Берковдун ««Манастагы» Ата Мекен идеясы», С. М. Абрамзондун «Кыргыздын баатырдык эпосу «Манас» этнографиялык булак катары», Б. М. Юнусалиевдин ««Манас» кыргыздын баатырдык эпосу». Бул жыйнактын материалдары алгач М. Ауэзов тарабынан топтоштурулуп, басууга 1948-ж. даярдалган, бирок ар кандай себептер менен чыкпай калган. Кийин кээ бир эмгектер жарыкка чыгып, айрымдары актуалдуулугун жоготконуна байланыштуу Ауэзов даярдаган материалдардын бардыгы жыйнакка киргизилген эмес.
Ж. Сагынов

Манастын дабла (бута) ташы (Кеңкол өрөөнү).

Манастын оттук ташы (Ысык-Көл өрөөнү).

Манастын Кара-Тоодон жылкы тосуп, ыргыткан ташы. (Кочкор өрөөнү)

«МАНАС» КИРГИЗСКИЙ ЭПОС («Великий поход») — эпостун орус тилинде көркөм сүрөттөр менен кооздолуп чыккан көлөмдүү китеби (М., 1946). Которгондор: С. Липкин, Л. Пеньковский жана М. Тарловский. «Манас» кыргыз эпосу деген кириш сөзүн Е. Мозольков менен Ө. Жакишев жазган. Көркөмдөгөн сүрөтчүлөр: Г. Петров менен И. Костылёв. Китепке «Манас» эпосунун «Чоң казат» эпизоду кирген. Аягына кээ бир сөздөрдүн котормосу берилген. Котормочулар «Манас» эпосунун өзгөчөлүгүн, ыр түзүлүшүн, муундардын топтолушун, ар бир саптын маанисин сактоого аракеттенишкен. Бул китеп эпосту орус тили аркылуу башка элдерге тааныштырууда чоң мааниге ээ болгон.

Манастын Кароол-Дөбөсү (Талас өрөөнү)

«МАНАС КЫРГЫЗ БААТЫРЫ» (Manas Kirgiz hosenek)— эпостун курама вариантынын (1—2-китеп) венгер тилине которулуп басылган китеби (Будапешт, Европа басмасы, 1979). Которгон Беде Анна. Текстти тандаган жана соңку сөзүн, эскерүүлөрүн жазган Урайне Кохалми Каталин, сүрөттөрү Касс Ианос Кесзитеттеники. Эпостун төмөндөгү эпизоддору кыскартылып ыр түрүндө которулуп китепке киргизилген: жомок башы; баатырдын төрөлүшү; Манастын балалык чагы; Манас менен Кошой балбандын жолугушу; Манастын колу душмандарын багынтып Тянь-Шанга көчүп келиши; Алооке кандын Манас баатырдан качышы; Азиз кандын Алтынайга үйлөнүшү, Алмамбет баатырдын туулушу, туугандарынан качып чыгышы; Алмамбеттин куугунчу жоо менен салгылашышы жана Манаска кошулушу; Манастын колуктусу менен таанышканы; баатырдын өлүмү.

«МАНАС МЕНЕН АЛМАМБЕТ» — «Манас» эпосунун окуяларынын негизинде орус тилинде жазылган 4 көшөгөлүү, 6 сүрөттүү баатырдык драма (Фр., 1942). Автору К. Рахматуллин, Т. Сыдыкбеков. 1943—46-жылдары Фрунзедеги Н. К. Крупская атындагы орус драма театрында коюлган. Пьеса Кыргызстан Жог. Советинин Ардак грамотасына татыктуу болгон. Спектаклди койгон артист А. В. Милославский (кеңешчиси искусствого эмгек сиңирген ишмер. А. Куттубаев). Жасалгасы сүрөтчү М. Я. Гафтыкы, музыкасы М. Р. Раухвергердики. Спектаклдин негизги өзөгүн Чоң казат окуясы, Алмамбеттин Манаска келиши, алардын достугу жана душманга каршы күрөшү түзөт. Спектаклде баш каарман Манастын ролун А. В. Милославский, Алмамбетти В. С. Офицеров аткарган. Башка ролдорду аткаргандар: Каныкей — О. Д. Петрова, Алтынай — Н. И. Данилова, Бирмыскал — республиканын эмгек сиңирген артисти К. Г. Ефремова, Бурулча — 3. А. Корешкова, Тайхо — К. С. Лунгрен, Чубак — республиканын эмгек сиңирген артисти И. И. КовальСамбарский, Коңурбай — республиканын эмгек сиңирген артисти А. П. Розанцев, Азизкан — С. Г. Дигам, Мажик — А. Б. Прибыловский. Спектакль ийгиликтүү коюла баштаганы менен ошол мезгилде «Манас» эпосунун айланасында түзүлгөн кырдаалга байланыштуу театрдын репертуарынан алынып ташталган.
К. Мукашева

МАНАС МӨҢГҮСҮ — Талас Ала-Тоосунун түндүк капталында. Талас суусунун сол куймасы Үрмаралдын алабында жайгашкан; узундугу 4,4 км, аянты 6,4 км2. Эпостун башкы каарманы Манастын ысымынан аталган.

МАНАС РАЙОНУ — Талас облусунун түндүк-батышындагы администрациялык район. 1980-ж. уюштурулган. Аянты 1.044,5 миң км2. Калкы 27,04 миң (1990); көбү кыргыздар, андан башка орус, казак, татар, немец жана башкалар улууттар жашайт. Райондо 5 айыл совети, 22 кыштак, 5 совхоз, 2 колхоз, 5 токой чарба бар. Борбору — Покровка кыштагы.
Райондун аймагы Талас өрөөнүнүн Кыргыз Ала-Тоосу менен Эчкили-Тоо, Ак-Таш, Кызыл-Адыр тоолорунун аралыгында жаткан бөлүгүндө жайгашкан. Чарбасынын негизги тармагы айыл чарбасы, анын ичинде дыйканчылык өнүккөн. Райондун аймагында Киров суу сактагычы курулган. Райондо кесиптик-техникалык окуу жайы, 12 орто, 6 сегиз жылдык, 2 башталгыч мектеп, 1 спорт мектеби, 20 китепкана, турмуш-тиричилик комбинаты, 13 клуб бар. 3 оорукана, 2 бейтапкана, 11 фельдшер-акушердик пункт, санитария-эпидемиология станциясы иштейт. Райондук «Эмгек даңкы» гезити чыгат.

«МАНАС» СЕКТОРУ —1940—48, 1956—89-ж. Кыргыз республикасынын ИАсынын Тил, адабият институтундагы «Манас» эпосу боюнча илим изилдөө иштерин жүргүзгөн илимий бөлүм, 1989жылдан «Манас» бөлүмү.

«МАНАС» СЕКЦИЯСЫ — Кыргызстан жазуучулар союзунун алдындагы «Манас» эпосу боюнча иш алып баруучу бөлүм, 1982жылдын 15-сентябрында Кыргызстан КП БКнын токтому менен ачылып, аткарчу милдети белгиленген: «Манас» эпосун («Манас», «Семетей», «Сейтек») кара сөзгө айландырып, кыргызча, орусча басып чыгаруу менен эпосту СССР элдерине жана башка чет элдерге кеңири таанытуу; орусча поэтикалык котормосунун төрт томдугун даярдоо. Бул иш-чаралар келечекте «Манастын» миң жылдыгын өткөрүүгө карата алдын ала каралган даярдык болмокчу. Эпостун «Манас» бөлүмүн кара сөзгө айландырууну жазуучу А. Жакыпбеков (1-китеби К. Жусупов менен бирге; к. «Манас») иш жүзүнө ашырды. М. с-нын ишин бир окумуштуу секретарь алып барат. Ал эпосту кара сөзгө айландыруучу жазуучулардын, орусча котормосун жүзөгө ашырып жаткан котормочулардын, сөзмө-сөз котормосун даярдоочу окумуштуулардын, кеңешчилердин ишин көзөмөлгө алат, багыттайт. Эпосту, манасчыларды пропагандалоону жүргүзөт.
М. Төлөмүшев

«МАНАС СЕРИЯЛАРЫ» — «Манас» эпосунун айрым эпизоддору боюнча түзүлгөн китепчелер. 1940—45-ж. белгилүү манасчылардын варианттарынан алынган айрым эпизоддордон он бир китепче кыргыз тилинде жарык көргөн: Манастын балалык чагы — Сагымбай Орозбак уулунун айтуусу боюнча басмага даярдаган Ыбырайым Абдыракманов (Фр., 1940), Алооке кан — Сагымбай Орозбак уулунун айтуусу боюнча басмага даярдаган Ы. Абдыракманов (Фр., 1941), Каныкейдин жомогу — Саякбай Карала уулунун айтуусу боюнча басмага даярдаган Ы. Абдыракманов (Фр., 1940), Каныкейдин Тайторуну чапканы — Саякбай Карала уулунун айтуусу боюнча басмага даярдаган Өмүркул Жакишев (Фр., 1941), Макел Дөө — Сагымбай Орозбак уулунун айтуусунда басмага даярдаган Ы. Абдыракманов (Фр., 1941), Манастын өлүмү — Саякбай Карала уулунун айтуусунда басмага даярдаган Ы. Абдыракманов (Фр., 1940), Манастагы элестер — мектеп жашындагы балдар үчүн, түзгөн — Кубанычбек Маликов (Фр., 1941), Семетейдин Букардан Таласка келиши — Тоголок Молдонун (Абдыракманов Байымбет) айтуусунда басмага даярдаган Ы. Абдыракманов (Фр., 1941), Үргөнч — Акмат Рысменде уулунун айтуусу боюнча басмага даярдаган Ы. Абдыракманов (Фр., 1941), Алгачкы айкаш (Чоң казаттан үзүндү) — Сагымбай Орозбак уулунун айтуусунда басмага даярдаган Жамий Бейшекеев (Фр., 1942), Майдан («Семетейден») — Тоголок Молдонун (Абдыракманов Байымбет) айтуусунда басмага даярдаган Ж. Бейшекеев (1942), Биринчи казат — Сагымбай Орозбак уулунун айтуусунда басмага даярдаган Калим Рахматуллин (Фр., 1944).
Ж. Сагынов

адаб. Кыргыз фольклористикасынын, «Манас» эпосун жыйноону, изилдөөнү, илимий принципте бастырып жарыялоону ишке ашыруучу тармагы.

МАНАС ТАШ, Манастын ташы — топоним. Кыргызстандын (Ысык-Көл облусу, Ак-Суу району) аймагындагы тоонун боору, алыс сырт жер. Көөлү кырка тоосунун түндүк капталындагы жантайма бет. Көөлү суусунун оң (түштүк-чыгыш) өндүрү, Борду-Төрдөн (Көөлүнүн оң куймасы) өйдө, 3400—3600 м бийиктикте жаткан чакан аймак. Уз. (батыштан чыгышты карай) 3—4 км, туурасы 1,5 — 2 км. Топографиялык картада аймак «ур. Манастын ташы» деген жазуу менен берилген. Топонимдин тарыхы, этимологиясы изилдене элек.

«МАНАС» ТРИЛОГИЯСЫНДАГЫ ЭПИКАЛЫК ОКУЯЛАРДЫН СҮРӨТТӨЛҮШ ӨЗГӨЧӨЛҮКТӨРҮ» — О. Соороновдун монографиясы (Фр., 1981). Эмгекте Тоголок Молдодон жазылып алынган «Манастын» варианты иликтөөгө алынат. «Сөз башында» автор Тоголок Молдонун жалпы чыгармачылыгына мүнөздөмө берип, белгилүү жомокчулардын ичинен вариантын өз колу менен жазып калтырган биринчи манасчы экендигин көрсөтөт. Тоголок Молдонун кыргыз элинин классик акыны болуу менен бирге эпостун үч бөлүмүн тең айта билгендигин, вариантынын жогорку көркөмдүгүн белгилеп, аны чоң манасчылардын тобуна кошот. Китептин «Манас» бөлүмүндө Тоголок Молдонун варианты Сагымбай менен Саякбайдын варианттарына салыштырылат. Варианттын айрым мотивдери Сагымбайдын вариантына кыйла жакындыгы белгиленет. Ошондой эле автор Тоголок Молдонун «Семетей» бөлүмүн да кеңири талдоого алат. Жыйынтыктоочу бөлүгүндө «Сейтек» эпосуна кайрылып, эпоско байланыштуу айрым маселелер боюнча учкай кеп козгоп, анын айрым варианттары туурасында өз алдынча ой жүгүртөт.
Ы. Кадыров. С. Карагулов