Математикалык терминдердин орусча-кыргызча сөздүгү (ru-kg)


Бул сөздүктүн электрондук варианты bizdin.kg сайтында жеткиликтүү.


Электронный вариант данного словаря доступен на сайте bizdin.kg



КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН УЛУТТУК ИЛИМДЕР АКАДЕМИЯСЫ

 ТЕРМИНОЛОГИЯ КОМИССИЯСЫ

НАЦИОНАЛЬНАЯ АКАДЕМИЯ НАУК КЫРГЫЗСКОЙ РЕСПУБЛИКИ

ТЕРМИНОЛОГИЧЕСКАЯ КОМИССИЯ

 Р.УСУБАКУНОВ                                               Ч. ДЖАНЫБЕКОВ,

Математикалык терминдердин кыргызча-орусча сөздүгү. Русско-кыргызский словарь математических терминов / Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясы. – Бишкек; Илим,

Сөздүк орто мектептерде жана атайын орто окуу жайларында математика жана информатика предметтери боюнча программаларга ылайык түзүлүп, билимге талпынган жаш муундарга орус тилдеги көп сандаган окуу китептеринен пайдаланууга көмөкчү болсун үчүн кыргызча-орусча жана орусча-кыргызча варианттарда берилди.

Бул окуу куралы орто мектептердин жана атайын орто окуу жайларынын окуучуларына жана мугалимдерине арналат.

Жоопту редакторлор:

 физика-математика илимдеринин

кандидаты М. Ж. Жаманбаев

 филология илиминин кандидаты Исабекова А. Б.

СӨЗ БАШЫ

 XX кылымдын оош-кыйыш мезгили илимий-техникалык прогресстин болуп көрбөгөндөй тез өсүүсүнө туура келди. Ал өз алдынча коомдун ар түрдүү тармактарында информацияны иштетүү, аны аралыкка берүү, татаал технологияда түзүлгөн өндүрүштөрдү тейлөө, адамдардын тигил же ал өндүрүш тармактарын автоматтык башкаруу ж. б. каражаттарын жүзөгө ашырууну талап кылды. Адамдардын мындай ишмердиги эки инструментке – математика жана эсептөө техникасына негизделди. Ушул шартта түпкү элибиздин жаштарына математиканы окутуунун мааниси зор экендигин айтпаса деле түшүнүктүү.

Математика боюнча эне тилибизде жазылган окуу куралы өтө кемчил. Алар негизинен деңгээли төмөн которулма окуу китептери менен чектелип келатат Ал эми жардамчы окуу китептер жана илимий жөнөкөй адабияттар математика жана эсептөө техникасы боюнча жокко эсе. Ырас, мурда КСЭ редакциясы тарабынан «Кыскача математикалык энциклопедия» жана орто мектептер үчүн «Математика терминдеринин түшүндүрмө сөздүгү» жарыкка чыккан. Алар жаштардын математика боюнча билимин арттырууга сөзсүз көмөкчү болмок.

Кыргыз тили мамлекеттик тил статусун алгандан бери алты жылча убакыт өттү. Бул мыйзам жаштарды азыркы илимдин негиздерин өз тилинде доорубуздун агымына, талабына шайкеш окутууга өбөлгө түзөт.

Азыркы шартта жаш өспүрүмдөрдү илимдин дүйнөлүк казынасынын эшигине жетектөө, аларды орус тилиндеги көп сандаган окуу куралдарды жана илимий жөнөкөй адабияттарды түп нускада окуй алууга үйрөтүү аркылуу ишке ашмак. ушул кырдаалда маселенин туура чечилиши үчүн Кыргыз Республикасынын ИАсынын Терминология комиссиясы тарабынан түпкүлүктүү элдин жаштары үчүн илимдин ар кандай тармактары боюнча терминдердин орусча-кыргызча сөздүктөрүн чыгаруу жөнүндөгү чечимге келиши, элибиздин маданийи тарыхында кызуу колдоого арзый турган орчундуу окуя.

Математика боюнча терминдердин сөздүгү орто мектептин ошол убактагы программасына негизделип, А. Искаков тарабынан 1949-жылы, ал эми жогорку окуу жайларынын программаларына ылайык Р. Усубакунов менен ушул саптардын авторунун түзүүсүндө эки жолу (1967- жана 1978-жылдарда) оңдолуп, такталып жана толукталып жарык көрдү. Алар азыр библиографиялык сейрек кезигүүчү сөздүктөрдөн болуп калышты.

Бул «Сөздүктү» түзүүдөгү максат – кемчиликтерди кандайдыр бир деңгээлде жоюу иретинде, орто мектептердин жана атайын орто окуу жайларынын окурмандарына, аларда окутулуучу математика илимине тиешелүү болгон сабактардын программаларында камтылуучу термин-элементтердин сөздүгүн толук берүү. Мында математиканын бүгүнкү окуу программаларына кирип үлгүрө элек, бирок калктын турмушуна кенен сиңе баштаган информатика жана эсептөө техникасында кезигүүчү термин-элементтер даты киргизилди. «Сөздүк» кош тилде: Кыргызча-орусча жана орусча-кыргызча варианттарда, ал эми биринчи бөлүгү кыргыз тилинде термин-элементтердин табигый айтылышында кайталанбастан берилсе, орусча-кыргызча бөлүгүндө математикалык тексттин орусча айтылышына ылайык кээ бир термин-элементтердин кайталанышына жол берилди. Бул принцип окуучулардын сөздүктү колдонуусун жеңилдетет деп эсептедик. Термин элементтер, эгерде ал түшүнүк көптүк түрдөгү мааниге ээ болбосо, жекелик түрдө гана берилди.

Математика илиминин терминдер системасынын жогорку окуу жайларынын программасына ылайык деңгээлде иштелип чыгышында жана анын калыптануусунда Ракым Усубакун уулунун эмгеги зор. Илимдин бир чоң тармагы боюнча элине маанилүү болгон мурасын, ал өзүнүн талыкпаган эмгекчилдиги жана сезимтал-зиректиги аркылуу отуздан ашуун жылдары орто мектептердин математика боюнча окуу китептерин которуу, котормолорду редакциялоо, жогорку окуу жайларында жогорку математикадан кыргыз тилинде окуткан мыкты лекциялары жана жогорку окуу жайлары үчүн чыгарган окуу куралдары аркылуу калтырды.

Ошондуктан анын дүйнөдөн кайтканына 15тей жыл болгонуна карабай ушул сөздүктү түзүүчүлөрдүн бири катарында мукабасында анын ысмынын турушу маркумдун элесине болгон таазим гана эмес, турмуштук акыйкаттык деп баалоо туурадыр.

Терминдер сөздүгүн түзүү өңдүү татаал иштерде кемчиликтер жана мүчүлүштөр кезикпей койбосу табигый иш. Аны жакшыртуу, тактоо жана толуктоо боюнча окуучулардын жана адистердин сунуштарын чын  ыкласыбыз менен кабыл алабыз.

Сөздүк жөнүндөгү өзүңөрдүн сунушуңарды жана пикириңиздерди төмөнкү адреске жиберүүңөрдү өтүнөбүз: 720071 Бишкек шаары, Чүй проспектиси, 265 а. Терминология  комиссиясы.

 

Түзүүү Ч. Джаныбеокв 

(Кыргыз Республикасынын илимине

 эмгек сиңирген ишмер,

техникалык илимдердин доктору, профессор)